Veelal is er op het moment van chirurgie geen infectie aanwezig, en wordt de toediening van een antibioticum dan ook als antibacteriële profylaxe gezien. Een goede toepassing van antibacteriële profylaxe moet steeds gekaderd worden in de principes van ‘antimicrobial stewardship’, oftewel het verantwoord gebruik van antibiotica. Ook het AMCRA-formularium neemt de indicatie  ‘antibacteriële profylaxe bij chirurgieën’ op in haar aanbevelingen, net omdat er vaak antibiotica aangewend worden bij standaardingrepen, zoals electieve chirurgie (bijv. castratie), en dit ondanks het risico op resistentieontwikkeling waartegen de vermeende baten van profylaxe niet opwegen. Andere chirurgieën, zoals wanneer er echt sprake is van een gecontamineerd operatieveld, vereisen dan weer wel een gerichte aanpak om infecties te vermijden.

Het ‘European Network for Optimization of Veterinary Antimicrobial Therapy’ (ENOVAT) wil met deze richtlijnen praktijkdierenartsen helpen in het bepalen wanneer peri- en/of postoperatief antibacterieel gebruik kan helpen om infecties gerelateerd aan chirurgieën te verminderen en wanneer het moet worden vermeden omwille van meer nadelen dan voordelen. De aanbevelingen werden gemaakt door een panel van 21 experten afkomstig uit verschillende domeinen, gaande van weke delen en orthopedische chirurgie, inwendige geneeskunde, infectieuze ziekten en veterinaire microbiologie, tot veterinaire farmacologie en epidemiologie en de humane geneeskunde. Ook praktijkdierenartsen werden betrokken; aan hen  werd gevraagd aan te geven bij welke risicoreductie (berekend als het absolute aantal per 1000 katten/honden die deze ingreep ondergaan) zij al dan niet voor antibacteriële profylaxe zouden kiezen per soort infectie.   

Aanbevelingen werden opgemaakt volgens classificatie van chirurgische wonden: ‘schoon’, ‘schoon-gecontamineerd’ en ‘gecontamineerd’. Vuile wonden en ingrepen aan tanden en ogen werden niet opgenomen.

De sterkte van het wetenschappelijke bewijs werd bepaald volgens de GRADE-methode en werd toegevoegd aan elke aanbeveling. Er werd consensus beschouwd onder de experten van het panel bij 80% overeenstemming. Ook humane richtlijnen werden geconsulteerd, maar enkel indien er onvoldoende gegevens waren voor de diergeneeskunde en er werd een zeer lage bewijskracht aan toegekend omwille van indirectheid. Bij de opmaak van aanbevelingen werd ook steeds de bewijskracht van de nadelen van antibacteriële profylaxe mee in beschouwing genomen. Nadelen zijn de verstoring van het darmmicrobioom van de patiënt (risico op dysbiose), en de selectie en ontwikkeling van antibioticaresistentie bij dier en mens. De nadelen van intraveneuze perioperatieve antibacteriële profylaxe werden beschouwd als ondersteund door een matige bewijskracht. De nadelen van postoperatieve antibacteriële profylaxe werden beschouwd als ondersteund door een hoge bewijskracht.

Er werden 10 ‘sterke’ en 3 ‘voorwaardelijke’ aanbevelingen opgesteld tegen het gebruik van antibacteriële profylaxe, en 5 ‘voorwaardelijke’ aanbevelingen voor het gebruik van  antibacteriële profylaxe. Sterke aanbevelingen tegen het gebruik van antibacteriële profylaxe werden gebaseerd op het gebrek aan effectiviteit van de behandeling, hoewel onderbouwd door een lage tot zeer lage bewijskracht, en het voorkomen van nadelen van de behandeling onderbouwd door een matige tot hoge bewijskracht. Bij een voorwaardelijke aanbeveling voor of tegen werden de effectiviteit en de nadelen van de behandeling onderbouwd door een zeer lage bewijskracht, of bestond er een aanzienlijke onzekerheid over de voorkeuren en waarden van verschillende patiëntengroepen, waardoor een krachtige aanbeveling niet mogelijk was.

Sterke of voorwaardelijke aanbevelingen kunnen als volgt geïnterpreteerd worden:

Het expertpanel kwam tot de volgende aanbevelingen voor peri- en postoperatief antibacterieel gebruik bij honden en katten:

• Bij castratie is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij castratie is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij andere schone weke delen chirurgieën, zoals splenectomie, verwijdering van een huidgezwel, exploratieve laparotomie, gastropexie is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij andere schone weke delen chirurgieën, zoals splenectomie, verwijdering van een huidgezwel, exploratieve laparotomie, gastropexie is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij schoon-gecontamineerde urologische ingrepen is er voorwaardelijke aanbeveling TEGEN  het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.

Deze voorwaardelijke aanbeveling is gebaseerd op het standpunt van het panel dat de risico’s op het ontstaan van een SSI in een orgaan of ruimte na het openen van een niet-geïnfecteerde urineweg (definitie van ‘schoon-gecontamineerd’) zeer laag waren. De aanbeveling is daarom afhankelijk van het vertrouwen van de chirurg in het vaststellen van de afwezigheid van een bacteriële infectie van het weefsel dat wordt doorgesneden of de ruimtes die worden betreden. Wanneer de twijfel in het voordeel van een infectie gaat, wordt er verwezen naar aanbevelingen over chirurgische ingrepen in gecontamineerd weke delen weefsel.

• Bij schoon-gecontamineerde urologische ingrepen is er sterke aanbeveling TEGEN  het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij schoon-gecontamineerde gastro-intestinale ingrepen is er voorwaardelijke aanbeveling VOOR het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, tenzij wanneer enkel de maag betrokken is (gastrotomie): aanbeveling tegen perioperatieve AM-profylaxe, zeer lage bewijskracht, 94% overeenstemming.
• Bij schoon-gecontamineerde gastro-intestinale ingrepen is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij andere schoon-gecontamineerde weke delen ingrepen, bijv. corrigerende maatregelen bij het brachycefaal obstructief luchtwegsyndroom is er sterke aanbeveling TEGEN  het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij andere schoon-gecontamineerde weke delen ingrepen, bijv. corrigerende maatregelen bij het brachycefaal obstructief luchtwegsyndroom is er sterke aanbeveling TEGEN  het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming
• Bij gecontamineerde weke delen ingrepen is er voorwaardelijke aanbeveling VOOR  het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.

Bij het afwegen van de gunstige tegen de ongewenste effecten van antibacteriële middelen bij honden en katten bij een gecontamineerde ingreep, kwam het panel tot de conclusie dat de potentiële gunstige effecten opwegen tegen de ongewenste effecten en deed het een voorwaardelijke aanbeveling om peri-operatieve profylaxe toe te passen.

• Bij gecontamineerde weke delen ingrepen is er voorwaardelijke aanbeveling VOOR  het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis gedurende 3 tot 5 dagen, dagelijks te evalueren en aanpassen/de-escaleren in overeenstemming met cultuur en gevoeligheidstesten, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij schone orthopedische ingrepen zonder betrokkenheid van implantaten is er voorwaardelijke aanbeveling TEGEN het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.

Gezien de lage SSI-percentages en het ontbreken van ernstige bezorgdheid over morbiditeit, stelde het panel dat routinematig gebruik van profylaxe bij orthopedische ingrepen waarbij geen implantaat wordt geplaatst, niet gerechtvaardigd was, gezien het risico op bijwerkingen en het ontstaan van selectiedruk ten gunste van resistente bacteriën.

• Bij schone orthopedische ingrepen zonder betrokkenheid van implantaten is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij schone orthopedische ingrepen met plaatsing implantaat is er voorwaardelijke aanbeveling VOOR het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, lage bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij schone orthopedische ingrepen met plaatsing implantaat is er sterke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, matige bewijskracht, 100% overeenstemming.
• Bij een TPLO-procedure is er voorwaardelijke aanbeveling VOOR het gebruik van perioperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 94% overeenstemming. Het panel deed een voorwaardelijke aanbeveling om profylaxe perioperatief toe te passen, vanwege het vermeende grotere risico op wondinfecties en, nog belangrijker, de uitdagingen bij de behandeling van aan implantaten gerelateerde infecties, die mogelijk langdurige antibioticabehandeling of een heroperatie vereisen.
• Bij een TPLO-procedure is er voorwaardelijke aanbeveling TEGEN het gebruik van postoperatieve antibacteriële profylaxis, zeer lage bewijskracht, 100% overeenstemming.

Het AMCRA-formularium voorziet eveneens aanbevelingen voor antibacteriële profylaxis bij chirurgie bij honden en katten. Naar aanleiding van een grondige revisie van het formularium in het najaar van 2026 zullen de richtlijnen van ENOVAT gebruikt worden en na overleg met eigen dierenartsen-experten vertaald worden naar nationale richtlijnen.

Voor het volledige artikel van het Europese netwerk, klik hier.